Terapia miofunkcjonalna w logopedii

U podłoża wadliwej artykulacji mogą stać rozmaite przyczyny. Jest ona nierzadko wypadkową różnych czynników: fonetycznych, fonologicznych, organicznych, motorycznych czy motoryczno-posturalnych.

Nieprawidłowościami w zakresie funkcji aparatu mowy zajmuje się terapia miofunkcjonalna. Jej nazwa pochodzi od greckiego „myo” (mięsień) i łacińskiego „functio” (czynność). Jest to specjalistyczna forma terapii logopedycznej, która leczy zaburzenia w działaniu mięśni twarzy, jamy ustnej i gardła, ale nie ogranicza się tylko do tego obszaru. Jest pomocna szczególnie w przypadku trudności z oddychaniem przez nos, połykaniem, gryzieniem, żuciem czy z nieprawidłową pozycją spoczynkową języka. Przywołane funkcje prymarne mają duży wpływ na rozwój artykulacji, zgryzu i ogólnego funkcjonowania narządów jamy ustnej. Gdy przebiegają niewłaściwie, mogą stać się podłożem wad wymowy.
W książce „Terapia miofunkcjonalna” Anity M. Kittel czytamy, że wśród istotnych czynników ryzyka występują: nieprawidłowe odżywianie (w tym sposób pobierania pokarmu, ale też etap karmienia), przetrwałe ssanie kciuka i smoczka, atypowe ustawienie zębów i szczęk, utrudnione oddychanie nosem, zbyt krótkie lub przyrośnięte wędzidełko języka; innymi przyczynami zaburzeń mogą być: specyficzna budowa ciała (również osłabione lub wzmożone napięcie mięśniowe), a nawet naśladowanie i powielanie wadliwych wzorców (utrwalone złe nawyki).

Pokłosiem wymienionych wyżej nieprawidłowości mogą być wady artykulacyjne, nierzadko możliwe do wyleczenia jedynie po wdrożeniu kompleksowej terapii. Może występować wtedy międzyzębowa lub boczna realizacja głosek, zamiana głosek dziąsłowych na zębowe wynikająca z braku pionizacji języka, mowa niewyraźna związana ze słabą kinestezją artykulacyjną.

Terapia miofunkcjonalna celuje zatem, najogólniej mówiąc, w normalizowanie funkcji prymarnych poprzez usprawnianie pracy ciała, mięśni języka, warg i żuchwy. Jej dążeniem jest wypracowanie odpowiednich nawyków, takich jak: ułożenie i utrzymywanie języka w prawidłowej pozycji spoczynkowej, domknięcie warg, oddychanie torem nosowym, odpowiedni sposób połykania (tzw. typ „dorosły”). Wszystko to wspiera prawidłowy rozwój twarzoczaszki oraz sprzyja nabywaniu i kształtowaniu poprawnej artykulacji.

Na gruncie polskiej logopedii zagadnienie zaburzeń miofunkcjonalnych i ich terapii podejmuje wielu badaczy i praktyków, jak choćby dr n. med. Krystyna Grzesiewska, prof. Danuta Pluta-Wojciechowska, dr n. o zdr. Mira Rządzka czy dr Marzena Machoś.

Sygnałami, które powinny zaniepokoić rodzica, nauczyciela, lekarza i skłonić do skierowania dziecka na wizytę u logopedy, są między innymi: stale otwarta buzia, oddychanie przez usta, ślinienie się, trudności z odgryzaniem, wsuwanie języka między zęby. Nierzadko również potrzebna jest dodatkowa konsultacja fizjoterapeuty lub ortodonty, w wypadku problemów z napięciem mięśniowym czy wady zgryzu. Wszystko to, aby kompleksowo zbadać dziecko i podjąć skuteczną, dopasowaną do dziecka terapię.

W „Strefie Logopedy” czytamy, że celami terapii miofunkcjonalnej są:

• uzyskanie prawidłowej pozycji warg, tzn. szczelnego, symetrycznego zwarcia warg, obejmującego zrównoważoną pracę zarówno dolnej, jak i górnej wargi;
• uzyskanie prawidłowej pozycji spoczynkowej języka, tzn. języka wklejonego w podniebienie twarde pomiędzy zębami górnego łuku zębowego;
• wypracowanie prawidłowego połykania, bez tłoczenia językiem na zęby lub pomiędzy nie, w wysokiej pozycji;
• poprawę w zakresie przebiegu czynności żucia (symetryczne, obustronne, efektywne, z zamkniętą szparą warg) i pobierania płynów;
• usunięcie parafunkcji w obrębie narządu żucia;
• rozwinięcie harmonijnej pracy mięśni orofacjum;
• wypracowanie oddychania torem nosowym podczas snu i w spoczynku.

W mojej codziennej pracy logopedycznej posługuję się materiałami zawartymi w publikacjach Anity M. Kittel opracowanych we współpracy z Niną T. Förster. Autorki wskazują na bardzo ważny obszar profilaktyki – zapobiegania zaburzeniom miofunkcjonalnym. Szczegółowo opisują również wskazówki diagnostyczne (w tym objawy dystonii i dysfunkcji w obszarze ustno-twarzowym), kluczowe w kontekście planowania terapii. Udostępniają bardzo bogaty i szczegółowy materiał ukierunkowany na eliminowanie nieprawidłowości. Są to ćwiczenia: spoczynkowe, ciała, języka, warg, zasysania i połykania. Nie ograniczają się jedynie do aparatu orofacjalnego, a dotyczą koordynacji całego ciała. Pełną terapię miofunkcjonalną stosuje się u dzieci w wieku od 9 lat. Docelowa grupa moich podopiecznych to jednak najczęściej dzieci kilkuletnie. Prowadząc z nimi terapię korzystam ze specjalnego programu MFT 4-8 „Ćwiczenia i zabawy z małpką Muki”.

Materiał ćwiczeniowy dla dzieci podzielony jest na trzy części i prezentowany w Zeszytach ćwiczeń: Zeszyt 1: „Zabawy buzi z małpką Muki”; Zeszyt 2: „Zabawy połykania z małpką Muki”; Zeszyt 3: „Zabawy z mówieniem z małpką Muki”. Zeszyty mają ściśle określony układ i wzajemnie się uzupełniają. Zawierają odpowiednie do wieku, atrakcyjne materiały i pomysły do ćwiczenia mięśni, łączące trening z zabawą.

Ćwiczenia miofunkcjonalne są indywidualizowane na podstawie diagnozy, wieku, oceny możliwości i potrzeb dziecka. Mogą obejmować pracę nad siłą i sprawnością warg, pionizacją języka, koordynacją oddechu oraz nauką prawidłowego połykania. Ważna jest regularność i współpraca z rodzicami, ponieważ najlepsze efekty przynosi systematyczne utrwalanie nowych wzorców także w domu.

Terapia miofunkcjonalna nie jest więc prostym zestawem zwykłych ćwiczeń buzi i języka. To kompleksowe wsparcie, które pomaga dziecku lepiej mówić, oddychać, jeść i funkcjonować na co dzień. Im wcześniej zostaną zauważone nieprawidłowości, tym łatwiej je skorygować i zapobiec dalszym trudnościom.

opracowanie: logopeda Michał Szymański

Źródła:

1. Kittel Anita M., Terapia miofunkcjonalna, wyd. MAjUS 2019.
2. Kittel Anita M., Förster Nina T., Bloki ćwiczeń. Terapia miofunkcjonalna, wyd. MAjUS 2019.
3. Kittel Anita M., MFT 4-8 sTArs, Ćwiczenia i zabawy z małpką Muki, wyd. MAjUS 2019.
4. https://strefalogopedy.pl/artykuly/terapia-miofunkcjonalna-w-praktyce-logopedycznej- historia-cele-3198.html
   Fragment pochodzi z numeru 22/2021 „Strefy Logopedy” pt. „Terapia miofunkcjonalana – od teorii do praktyki” autorstwa Aleksandry Rosińskiej.